İEP Başvurusunda İSG Belgesi: Mevzuat Tezadı ve İşveren Riski

İEP nedir, yasal dayanağı nedir?

İşbaşı Eğitim Programı (İEP); 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu'nun 32. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi, 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu'nun 48. maddesinin altıncı fıkrasının (d) bendi ve yedinci fıkrası ile bunlara dayanılarak hazırlanan Türkiye İş Kurumu Aktif İşgücü Hizmetleri Yönetmeliği (12.03.2013 t., 28585 s. R.G.) çerçevesinde yürütülmektedir.

Programın amacı, İŞKUR'a kayıtlı işsizlerin sahip oldukları mesleki bilgi ve becerilerini işbaşında geliştirmelerini, iş ve üretim süreçlerini bizzat deneyimleyerek öğrenmelerini sağlamaktır. İşveren açısından ise, nitelikli işgücünü işe almadan önce işbaşında gözlemleme ve değerlendirme imkânı sunan önemli bir teşvik aracıdır.

İşverenden istenen belgeler ve kritik şart

Aktif İşgücü Hizmetleri Yönetmeliği ve İŞKUR uygulaması çerçevesinde işverenden program başvurusunda şu belgeler istenmektedir: talep dilekçesi, imza yetki belgesi, ortaklık durum belgesi, aynı veya yakın meslekte sigortalı çalıştırdığına dair belge (eğitici için işe giriş bildirgeleri).

Bu belgeler arasında dikkat çeken ve fiilî bir hukuki sorun yaratan şart şudur:

"En az temel düzeyde ilgili meslekte iş sağlığı ve güvenliği eğitimi aldığına dair belge. OSGB'lerden alabilirsiniz."
— İŞKUR İEP işveren başvuru evrakları

Bu belge, program başlamadan önce, katılımcı henüz işyerinde bir gün bile çalışmamışken istenmektedir. İşte sorun tam burada başlıyor.

İEP katılımcısının hukuki statüsü: 5510 md.5/e

İEP katılımcısının sosyal güvenlik statüsünü belirleyen norm, 5510 sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendidir:

"Türkiye İş Kurumu tarafından düzenlenen meslek edindirme, geliştirme ve değiştirme eğitimine katılan kursiyerler, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılırlar ve bunlar hakkında iş kazası ve meslek hastalığı sigortası ile genel sağlık sigortası hükümleri uygulanır. Bunlar için Türkiye İş Kurumu prim ödeme yükümlüsü olmakla birlikte bu Kanun kapsamında işyeri ve işveren sayılmaz."
— 5510 s.K. md.5/e

Bu düzenlemenin üç kritik sonucu vardır:

• İEP katılımcısı 4/a kapsamında sigortalı sayılır — ama sadece iş kazası, meslek hastalığı ve GSS yönünden. Uzun vadeli sigorta kollarına (malullük, yaşlılık, ölüm) tabi değildir.
• Prim yükümlüsü İŞKUR'dur, işveren değildir. İşveren 5510 kapsamında bu kişi için işyeri/işveren sayılmaz.
• İşveren ile katılımcı arasında 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında iş sözleşmesi yoktur.

6331 sayılı Kanun ne diyor?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 17. maddesi, iş güvenliği eğitimi yükümlülüğünü "çalışanlara" vermekle işvereni sorumlu kılmaktadır. Kanun'un 2. maddesine göre kapsam şöyle tanımlanmıştır:

"Bu Kanun; kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dahil olmak üzere tüm çalışanlarına faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır."
— 6331 s.K. md.2

6331, "çırak ve stajyerler dahil" diyerek kapsamını geniş tutmuştur. Ama İEP katılımcısı bu sayılan kategorilerin hiçbirine tam olarak girmemektedir: ne 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında çırak/aday çırak, ne de 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu kapsamında öğrenci. 5510'un verdiği statü "kursiyerlik"tir ve 6331'in "çalışan" tanımındaki yeri hukuki açıdan tartışmalıdır.

Fiilî durum: Üç mevzuat arası boşluk

Sahada karşılaşılan tablo şöyle özetlenebilir:

• İŞKUR mevzuatı: Program başlamadan önce OSGB'den onaylı iş güvenliği eğitim belgesi ister. Bu belgeyi işveren, katılımcı adına aldırtmaktadır — henüz aralarında iş sözleşmesi yokken.
• 5510 mevzuatı: Katılımcı kursiyerdir, 4/a'nın sınırlı kapsamında sigortalıdır, prim yükümlüsü İŞKUR'dur, işveren bu kişi için işyeri/işveren sayılmaz.
• 6331 mevzuatı: Eğitim "çalışanlara" verilir. Katılımcının "çalışan" sayılıp sayılmadığı tartışmalıdır; iş kazası bildirim yükümlülüğü ise doğrudan işyeri işverenine yüklenmiştir.

Bu üç katmanın kesiştiği yerde şu pratik sorular yanıtsız kalmaktadır: İEP başvurusunda alınan OSGB belgesi, katılımcı program bittikten sonra 4/a'lı olarak işe alındığında 6331 kapsamındaki iş güvenliği eğitim yükümlülüğünü karşılar mı, yoksa eğitim yenilenmeli midir? Program sırasında yaşanacak bir iş kazasının bildirim sorumluluğu ve olası rücu davası, işveren açısından nasıl değerlendirilecektir?

İş kazası bildirimi — açık yükümlülük

Tartışmalı alanların aksine, iş kazası bildirimi konusunda mevzuat nettir. SGK genelgesi gereğince İŞKUR kursiyerlerinin staj/eğitim gördükleri sırada iş kazası geçirmeleri halinde, bildirimi eğitim gördükleri işyeri işvereni yapmak zorundadır. Bildirimin süresinde yapılmaması halinde idari para cezası, 5510 prim yükümlüsü İŞKUR'a değil, doğrudan işyeri işverenine uygulanır. 3 iş günlük süre burada da geçerlidir.

İşveren için pratik önlemler

• OSGB belgesini koruyun. İEP başvurusunda alınan iş güvenliği eğitim belgesi, denetimde "eğitim verildi" savunmasının ilk dayanağıdır. Dosyada tutun.
• Eğitimi program başında yenileyin veya tamamlayın. OSGB belgesi başvuru aşamasında alınmıştır; katılımcı işyerine geldiğinde mesleke özgü ve işyerine özel kısa bir oryantasyon eğitimi yapıp tutanağa bağlayın. Bu tutanak, hem 6331 hem denetim açısından ek güvencedir.
• İş kazası bildirim sürecini önceden kurun. Katılımcı için de 3 iş günü kuralı işlemektedir. Küçük bir olayda dahi tutanak düzenleyip süresi içinde bildirim yapın.
• İstihdam taahhüdünü takip edin. Program bittikten sonra katılımcıların en az yarısını işe almak ve program süresinin 3 katı kadar sigortalı çalıştırmak zorunludur. Taahhüt ihlalinde İŞKUR'un ödediği tüm cep harçlığı ve primler yasal faiziyle geri tahsil edilir.
• 4/a'ya geçişte iş güvenliği eğitimini güncelleyin. Katılımcı program bittikten sonra 4/a'lı çalışan olduğunda, 6331 kapsamındaki yükümlülükler tam devreye girer. Bu tarihten itibaren iş güvenliği eğitiminin kayıtlı tutulması şarttır.

Özetle: İEP, işverenler için değerli bir teşvik aracıdır. Ama İŞKUR, 6331 ve 5510 mevzuatının kesişim noktasındaki bu boşluk, denetimde işvereni hazırlıksız yakalayabilir. Belgelerin doğru tutulması ve kritik sürelerin takip edilmesi, bu riski en aza indirir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut olayınıza özel değerlendirme için Danışman İste'ye sorabilir veya bir uzmana danışabilirsiniz.